Waarom word ik duizelig als ik opsta? Oorzaken en tips

Even zwart voor de ogen, een licht gevoel in je hoofd of het idee dat de kamer draait: veel mensen worden weleens duizelig bij het opstaan. Meestal is die ochtendduizeligheid onschuldig en trekt ze binnen de minuut weg. Maar waarom word je eigenlijk duizelig als je opstaat uit bed, wanneer moet je alert zijn en wat kun je er zelf aan doen? Je leest het in dit artikel.

Wat gebeurt er in je lichaam als je opstaat?

Als je ligt, is je bloed gelijkmatig verdeeld over je hele lichaam. Kom je uit bed, dan zakt een deel van dat bloed door de zwaartekracht plots naar je buik en benen. Daardoor daalt je bloeddruk en krijgen je hersenen heel even minder bloed en zuurstof. Normaal reageert je lichaam razendsnel: je hart klopt sneller en je bloedvaten vernauwen, zodat je bloeddruk zich binnen enkele seconden herstelt.

Werkt dat mechanisme wat trager, dan voel je je na het slapen even licht in het hoofd, draaierig of zelfs misselijk. Artsen spreken dan van orthostatische hypotensie: een bloeddrukdaling bij het rechtkomen. 's Ochtends ben je daar extra gevoelig voor, omdat je bloeddruk tijdens de nacht doorgaans lager ligt en je urenlang plat hebt gelegen.

Duizeligheid bij het opstaan in de ochtend komt vaker voor dan je denkt, zeker naarmate je ouder wordt. Van de 65-plussers heeft 30% weleens last van duizeligheid, bij 85-plussers loopt dat op tot 50%.

Uit diverse studies is gebleken dat duizeligheid kan leiden tot een ernstige aantasting van de kwaliteit van leven. Zelfs zonder vallen. Als je duizelig bent, heb je geen controle over je lijf. Dat is niet prettig.

Tjasse Bruintjes, KNO-arts en bijzonder hoogleraar KNO-heelkunde aan de Universiteit Leiden.

Zo voorkom je dat je duizelig wordt als je opstaat

Met een paar eenvoudige gewoonten verklein je de kans op ochtendduizeligheid aanzienlijk:

• Sta rustig op. Ga eerst enkele minuten op de rand van je bed zitten, zet je voeten plat op de grond en kom dan pas langzaam recht.
• Activeer je spieren voor je rechtstaat. Span je kuiten enkele keren op, trek je tenen naar je toe of kruis je benen en span je bilspieren aan. Zo pomp je bloed terug richting je hart.
• Drink voldoende. Drink minstens 1,5 liter water per dag en neem na het opstaan meteen een glas water.
• Zet het hoofdeinde van je bed iets hoger. Een verhoging van zo'n 30 graden kan helpen bij duizeligheid bij het opstaan. Met een elektrisch verstelbare lattenbodem regel je dat met één druk op de knop.
• Vermijd een te hete douche meteen na het opstaan. Warmte verwijdt je bloedvaten en versterkt de bloeddrukdaling, waardoor je duizelig kunt worden.
• Beperk alcohol en zware maaltijden 's avonds. Beide beïnvloeden je bloeddruk en je slaapkwaliteit. Ook je hartslag tijdens de slaap vaart er wel bij.

• Werk aan je nachtrust. Voldoende diepe slaap en een regelmatig slaapritme zorgen ervoor dat je frisser wakker wordt. Wie vaak moe wakker wordt, pakt best eerst de oorzaak daarvan aan. Het dynamische Dorsoo-slaapsysteem ondersteunt je in elke slaaphouding correct, zodat je beter en dieper slaapt.

  

Oorzaken van duizeligheid bij het opstaan

Word je regelmatig duizelig als je opstaat, dan loont het om de mogelijke oorzaken van ochtendduizeligheid te kennen. Dit zijn de belangrijkste.

Orthostatische hypotensie: lage bloeddruk bij het rechtstaan

De meest voorkomende verklaring is de bloeddrukdaling die we hierboven beschreven. Bij orthostatische hypotensie herstelt de bloeddruk zich te traag na het opstaan, waardoor je hersenen tijdelijk te weinig bloed krijgen. Het risico stijgt met de leeftijd, omdat het bloeddrukregulatiesysteem dan minder vlot werkt. Onschuldig is het meestal wel, maar niet altijd zonder gevolgen.

Orthostatische hypotensie kan ernstige gevolgen hebben. Mensen kunnen vallen en hun heup of andere botten breken. Sommigen kunnen zelfs niet uit bed komen zonder duizelig of licht in het hoofd te worden en flauw te vallen. Het kan echt invaliderend zijn.

Roy Freeman, neuroloog gespecialiseerd in orthostatische hypotensie, Beth Israel Deaconess Medical Center (Harvard Medical School).

Te weinig drinken

Door vochttekort neemt je bloedvolume af. Je hart pompt dan minder bloed naar je hersenen, waardoor je sneller draaierig wordt bij het opstaan uit bed. Na een nacht slapen heb je sowieso al uren niets gedronken. Dat verklaart mee waarom je 's ochtends gevoeliger bent voor een licht gevoel in het hoofd.

Medicatie en onderliggende aandoeningen

Bepaalde geneesmiddelen, zoals plaspillen, bloeddrukverlagers, kalmeringsmiddelen en antidepressiva, versterken de bloeddrukdaling bij het rechtkomen. Ook aandoeningen zoals diabetes, hartproblemen en de ziekte van Parkinson verhogen het risico. Vermoed je dat je medicatie meespeelt? Bespreek dat dan altijd met je arts en stop nooit op eigen houtje.

Positieduizeligheid (BPPD)

Draait de wereld letterlijk rond wanneer je je omdraait in bed of rechtkomt? Dan kan er sprake zijn van benigne paroxysmale positieduizeligheid (BPPD). Daarbij zijn kleine kristallen in je evenwichtsorgaan losgeraakt. De draaiduizeligheid duurt meestal minder dan een minuut en gaat soms gepaard met zweten en misselijkheid. Het goede nieuws: een arts of gespecialiseerde kinesitherapeut kan BPPD vaak in één behandeling verhelpen met een eenvoudige repositiemanoeuvre.

Slechte nachtrust en slaapapneu

Ook duizeligheid na slecht slapen is een bekend fenomeen. Wie te weinig of te licht slaapt, kampt vaker met vermoeidheid, concentratieverlies en een zweverig gevoel bij het ontwaken. Meer daarover lees je in onze blog over de gevolgen van slaaptekort en in ons artikel over slecht slapen en vaak wakker worden.

Bij slaapapneu stokt de ademhaling 's nachts meermaals, waardoor het zuurstofgehalte in je bloed daalt. Misselijk en duizelig zijn na het slapen, hoofdpijn en extreme vermoeidheid overdag zijn typische signalen. Wat slaapapneu precies is en wat je eraan kunt doen, lees je in onze blog over slaapapneu.

Word je eerder verward en gedesoriënteerd wakker dan echt duizelig? Dan gaat het mogelijk om slaapdronkenheid, een fenomeen dat we bespreken in onze blog over slaapdronken zijn.

Duizelig na het slapen tijdens de zwangerschap

Ben je zwanger, dan verandert je bloedsomloop ingrijpend: je bloedvaten verwijden en je bloeddruk ligt lager, vooral in het eerste en tweede trimester. Duizelig zijn na het slapen komt bij zwangere vrouwen dan ook vaak voor. Sta extra rustig op en slaap vanaf het tweede trimester bij voorkeur op je linkerzij, zodat de baarmoeder de grote bloedvaten niet afknelt. Meer tips lees je in onze blog over zwanger en slecht slapen.

Probleem met hart en bloedvaten en verband met dementie

Regelmatige duizeligheid bij het rechtstaan kan bovendien een signaal zijn van een onderliggend probleem met hart en bloedvaten.

Onderzoekers vonden zelfs een verband tussen een snelle bloeddrukdaling na het rechtstaan en het latere risico op dementie.

Belangrijk om te onthouden: die verbanden zeggen niets over één enkele episode van duizeligheid na het opstaan. Ze benadrukken vooral dat je aanhoudende klachten best laat onderzoeken.

Wanneer moet je naar de arts?

Af en toe duizelig uit bed komen is zelden een reden tot paniek. Toch neem je best contact op met je huisarts in deze gevallen:

• Je bent bijna dagelijks duizelig bij het opstaan of de klachten duren langer dan enkele minuten.
• Je valt flauw of bent al gevallen door de duizeligheid.
• De duizeligheid gaat gepaard met alarmsymptomen: dubbelzien, moeite met spreken, krachtsverlies in een arm of been, pijn op de borst of hartkloppingen. Bel dan meteen 112.
• Je bent duizelig na een val of een klap op het hoofd.

De rol van je bed bij duizeligheid in de ochtend

Je bed lost een bloeddrukprobleem niet op, maar het kan het opstaan wel een stuk veiliger en comfortabeler maken. Een hoger bed met een gemakkelijke instap vraagt minder inspanning om recht te komen. Met een elektrisch verstelbaar hoofdeinde kom je bovendien eerst half rechtop zitten voor je uit bed stapt. Zo sta je geleidelijker op.

Daarnaast is een goede nachtrust de beste basis voor een frisse start. Een ergonomisch bed dat je lichaam in elke houding correct ondersteunt, zorgt ervoor dat je spieren 's nachts echt ontspannen en je dieper slaapt. Het dynamische Dorsoo-slaapsysteem past de ondersteuning automatisch aan wanneer je van houding verandert, zodat je rug de hele nacht correct ondersteund blijft.

Veelgestelde vragen over duizeligheid bij het opstaan

Wat te doen bij duizeligheid bij opstaan?

Ga meteen weer zitten of hurk neer en wacht tot de duizeligheid wegtrekt. Blijf niet rechtstaan, zo verklein je het risico om te vallen. Kom daarna rustig en in stapjes overeind. Trekt de duizeligheid binnen een minuut weg, dan is er meestal niets ernstigs aan de hand.

Hoe voorkom ik dat ik duizelig word als ik opsta?

Sta altijd traag op: ga eerst op de rand van je bed zitten, span je kuitspieren enkele keren op en kom dan pas recht. Drink voldoende water, vermijd hete douches meteen na het ontwaken en zet het hoofdeinde van je bed iets hoger. Met het verstelbare Dorsoo-slaapsysteem doe je dat laatste heel eenvoudig.

Wat zijn de alarmsymptomen bij duizeligheid?

Bel meteen 112 als de duizeligheid gepaard gaat met dubbelzien, moeite met spreken, krachtsverlies in een arm of been, pijn op de borst, hartkloppingen of flauwvallen. Ook duizeligheid na een val of een klap op het hoofd is een reden om direct medische hulp te zoeken.

Waarom word ik duizelig na het slapen?

Tijdens de nacht ligt je bloeddruk doorgaans lager en heb je urenlang plat gelegen. Sta je dan plots recht, dan zakt je bloed naar je benen en krijgen je hersenen kort te weinig zuurstof. Ook vochttekort, medicatie, slaapapneu of een slechte nachtrust kunnen meespelen.

Is duizeligheid bij het opstaan gevaarlijk?

Meestal niet. Af en toe kort duizelig zijn na vast slapen is een normale reactie van je lichaam. Gebeurt het vaak, duurt het lang of val je daardoor, dan laat je het best onderzoeken. Aanhoudende orthostatische hypotensie (bloeddrukdaling bij het rechtstaan) verhoogt het valrisico en kan wijzen op een onderliggend probleem.

Bronnen en referenties

Orthostatische hypotensie en bloeddruk:

• Radboudumc: 'Wat is orthostatische hypotensie?'
• UMC Utrecht: 'Daling van de bloeddruk na opstaan (orthostatische hypotensie)'
• Harvard Health Publishing: 'Duizelig bij het rechtstaan: wanneer moet je je zorgen maken?'
• Harvard Health Publishing: 'Val je om als je rechtstaat?'

Duizeligheid en evenwicht:

• Gezondheid.be: 'Orthostatische hypotensie: duizelig bij het opstaan'
• DOQ.nl: 'Het duizelt menig oudere'
• Richtlijnendatabase (Federatie Medisch Specialisten): 'Duizeligheid ten gevolge van orthostatische hypotensie'

Wetenschappelijk onderzoek:

• American Heart Association: 'Duizelig als je rechtstaat? Een bloeddrukdaling kan een vroeg signaal van dementie zijn'
• PubMed (Heart Failure Reviews): 'Hartfalen en orthostatische hypotensie'